De traditionalisten

Vrij naar Profetische Stemmen nr 54 van april 2001

Traditionalisten weer welkom

1. In het Katholiek Nieuwsblad nummer 20 van 16 februari 2001 staat een artikel, waarin verslag wordt gedaan van de toenadering tussen de Romeinse curiale instanties en de Priesterbroederschap van Sint Pius X van wijlen Mgr. Marcel Lefebvre. Vele kardinalen in Rome, tegenstanders van die toenadering, baseerden zich op de hoop, dat het probleem van de zg. Oude Mis (in het Latijn, en volgens het Missaal van 1962) zou worden opgelost op biologische wijze, dat is door uitsterving. Het tegendeel is echter waar. Want het merkwaardige is, dat men nergens zo veel jongeren in de kerkgebouwen ziet als juist in de priorijen en misstaties van de Priesterbroederschap. Het betreft absoluut niet slechts oude mensen met grijze hoofden, die om nostalgische redenen en wegens gebrek aan flexibiliteit en aanpassingsvermogen vast willen houden aan de overgeleverde liturgie. Deze beweging rond de Oude Orde van de Mis oefent vooral aantrekkingskracht uit op jonge mensen !

2. In december 2000 en in januari 2001 waren er ontmoetingen tussen kardinaal Castrillon Hoyes, president van de pauselijke commissie Ecclésia Dei, en Mgr. Bernard Fellay, overste van de Priesterbroederschap voornoemd. Kort na zijn benoeming tot president had kardinaal Castrillon verklaard: "Wij moeten eindelijk inzien, dat mensen, die hechten aan de Oude Ritus, niets kwaads in de zin hebben. Is het dan zo'n probleem de Latijnse Mis, die lange tijd de norm was, vandaag weer toe te laten ? Ik geloof, dat deze mensen zin voor het heilige hebben, zin voor het mysterie van de Mis, en respect voor de [oude] gewoontes. Waarom geven wij de mensen niet de vrijheid de Mis zó te vieren ?" De kardinaal slaat de spijker/de nagel op de kop. Het is juist de sacraliteit, het gewijde en mystieke karakter, waarin de nieuwe liturgie van de Mis (alweer bijna 30 jaar oud) schromelijk tekort schiet. Er wordt door de naar het volk gekeerde priesters te veel tegen de mensen aangepraat, en die mensen worden te veel bij allerlei handelingen betrokken, waardoor het geheel meer op actief volkstheater gaat lijken dan op een sacraal godsdienstig offer.

3. Na de bekende pelgrimage van honderden priesters en duizenden gelovigen van de Broederschap naar Rome, in augustus 2000 ter gelegenheid van het jubeljaar, welke pelgrimage de bewondering van gans clericaal Rome opriep, schreef de kardinaal een brief naar de vier bisschoppen van de Priesterbroederschap, waarin hij hen uitnodigde voor een gesprek. Hij toonde zich bereid met de algemeen overste Mgr. Bernard Fellay te spreken over 'de erfenis van Mgr. Lefebvre', want er is slechts 'weinig, wat ons scheidt.' De onlangs gevoerde gesprekken zijn een uitvloeisel van die nieuwe Romeinse visie. Het schijnt, dat de Paus vóór zijn te verwachten tijdelijke afwezigheid, eerst de vrede tussen hemzelf en de Broederschap wil zien getekend.

4. De internationale beweging Una Voce, dat betekent 'met één stem', ijvert voor vrijgave van de oude liturgie aan alle priesters, en voor het herstel van de gewijde muziek, vooral het Gregoriaans. Deze beweging is jarenlang door de hiërarchie van de Kerk veracht en miskend. De internationale voorzitter Michael Davies heeft inmiddels overleg gehad met kardinaal Castrillon. De Franse tak van Una Voce heeft een sterke positie in dat land, en geeft maandelijks een mooi verzorgd en degelijk tijdschrift uit. Dat laatste geldt ook voor de Duitse tak, waarvan het tijdschrift Una Voce Korrespondenz bekend staat om zijn ultra-degelijke artikelen, die geschreven worden door het kruim van de behoudende duitstalige theologen en liturgisten. Helaas valt er niet veel te vertellen over de Nederlandse tak. Ze heeft bestaan, of bestaat nog, maar men hoort er niets meer van. De Belgische tak bestaat ook, geeft af en toe een nieuwsbrief uit, en heeft een miscentrum in Niel-bij-As in Belgisch Limburg.

Traditionalisten in Nederland niet welkom

5. En wat is de reactie van Mgr. Hurkmans, bisschop van 's-Hertogenbosch, namens de bisschoppen van Nederland verantwoordelijk voor de liturgie ? Hij zegt, dat "het Latijn in de liturgie in Nederland, vooral in de gezangen, meer behouden is gebleven dan veelal elders." Het is waar, dat het Gregoriaans in Nederland (nog) relatief veel wordt gezongen. In geen enkel ander land schijnen zo veel exemplaren van het nieuwe of vernieuwde Graduále Románum te zijn verkocht als in Nederland (uiteraard rekening houdend met het aantal katholieken). In relatief veel parochies, vooral in het Zuiden en midden van Nederland, wordt nog min of meer regelmatig enig Gregoriaans gezongen.

6. Het is ook waar, dat er in Nederland een aantal steden en plaatsen is, alwaar Missen in het Latijn worden opgedragen, dat is geheel of gedeeltelijk in het Latijn. Maar dat zijn Missen volgens de Nieuwe Misorde, en niet volgens de Oude Orde. Dit is de verdienste van de Vereniging voor Latijnse Liturgie, die al vele jaren bestaat in Nederland, en die met een verbeten enthusiasme probeert om het Latijn en het Gregoriaans volgens het nieuwe Missaal in de parochieliturgie te handhaven en te bevorderen, wat maar moeilijk lukt. Veel hulp van de bisschoppen daarbij krijgt men echter niet. In België is zo iets nooit van de grond gekomen. Het is vooral de Gregoriaanse zang, die verrassenderwijs in Nederland in de parochies heden nog een relatief grote rol speelt, als extra bij de Nederlandse Mis. In België treft men dit slechts op enkele zeldzame plaatsen aan.

7. De mening van Mgr. Hurkmans is, dat hem de behoefte aan de Tridentijnse ritus (de Oude Mis) in de Nederlandse kerkprovincie minder groot lijkt. Betekent dit, dat de Nederlandse katholieken in meerderheid het gevoel voor het sacrale en mystieke karakter van de Mis (al) hebben verloren, juist zoals de protestant geworden katholieken dit hebben meegemaakt na de Hervorming in de 16^e eeuw ? Of schat de bisschop dit geheel verkeerd in, en blijft het verlangen naar sacraliteit onbewust leven en wacht het op vervulling ? Of heeft de bisschop gelijk, en is de feitelijke protestantisering al zo ver voortgeschreden, dat sacraliteit in de beleving van de tegenwoordige katholieken (de bisschoppen inbegrepen) geen (grote) rol meer speelt ?

Sacraliteit en mystiek

8. Uw redactie is geneigd als antwoord te geven, dat de heden bestaande vrijwel volledige protestantisering, gepaard gaande met verlies van het gevoel voor sacraliteit en mystiek, de hoofdoorzaken zijn van het tegenwoordige gebrek aan belangstelling voor de Oude Liturgie. En van gebrek aan interesse voor hemelse boodschappen. Het is natuurlijk geen toeval, dat de Hervorming van de 16^e eeuw juist in de Noordelijke landen, Noord-Nederland inbegrepen, wortel heeft geschoten, en de plaatselijke volkeren heeft weten te winnen, terwijl nu, in onze dagen, in diezelfde streken een soortgelijke ontwikkeling van geloofsafval, bij al weer katholieken, plaats heeft.

9. Het is zeker niet zó, dat het gebruik van het Latijn bij de misgebeden en de misgezangen van de Nieuwe Misorde voldoende garantie is voor een sacraal karakter van de liturgie, al helpt het natuurlijk wel veel daarbij. Die Latijnse Missen met Gregoriaanse zang volgens de Nieuwe Orde missen toch nog veel van het sacrale karakter van de Oude Mis, al ervaart men wel degelijk een gevoel van herkenning, als men de Oude Mis kent. Dit tekort schieten hangt samen met allerlei handelingen, komt door gebaren, door nieuwmodische gebruiken, door het taalgebruik, door de lichaamshoudingen van priester en gelovigen, en door het ontbreken van handelingen en gebeden, die men verwacht, als men de Oude Mis kent. Het voert te ver om daar hier in detail verder op in te gaan.

10. Mgr. Hurkmans is bisschop van een gebied, dat altijd, tot de Hervorming van de 16^e eeuw, dezelfde karaktertrekken heeft vertoond als de meer Zuidelijk gelegen Nederlands-sprekende gebieden, heden tot België behorend. Heeft dat gebied, omvattend Zeeuws-Vlaanderen, Noord-Brabant en Nederlands Limburg, in de laatste 400 jaar al zo veel van de (protestantse) mentaliteit van de streken, in Nederland gelegen boven de grote rivieren, overgenomen, zodat ook in die meer Zuidelijke provincies van Nederland de feitelijke protestantisering al zeer ver is voortgeschreden ? Het lijkt er wel op.

11. De bisschop van Den Bosch zegt nog, dat in plaats van een Tridentijnse ritus vanuit een nostalgisch verlangen, hij er meer heil in ziet, dat "de liturgie, zoals die nu is samengesteld, in volle waardigheid wordt gevierd." Het is natuurlijk noodzakelijk, dat elke Mis volgens de Nieuwe Misorde in volle waardigheid wordt gevierd.

12. Maar, de bisschop heeft het fout, als hij denkt, dat alleen het nostalgische verlangen van ouderen, hen drijft naar de Oude, Tridentijnse, Mis. Dat verklaart immers in het geheel niet de toeloop van de talrijke jongere mensen. Jongeren kennen de Oude Mis niet uit eigen ervaring en zij kunnen dus geen nostalgisch verlangen er naar koesteren. Jonge mensen komen uitsluitend tot de Oude Mis door het authentiek katholieke karakter er van.

13. Want, het draait uitsluitend om de sacraliteit en de mystiek, om het waarlijk traditioneel katholiek zijn van taal, gebeden en handelingen, om het juist verwoorden en uitdragen van de geloofswaarheden, om het ontbreken van protestante invloeden en gebruiken. Het is juist het niet gelijk zijn aan de hedendaagse standaard Eucharistieviering, die in feite in de meeste parochies vrijwel verloopt als een protestante avondmaalsviering, waardoor jongeren zo direct worden aangetrokken tot de Oude Liturgie.